اجرای برنامه پزشک خانواده که نزدیک به بیست سال است با تأخیرهای متعدد روبهرو بوده، بار دیگر در مرکز سیاستگذاریهای دولت چهاردهم قرار گرفته است. وزیر بهداشت، محمدرضا ظفرقندی، اخیراً از آغاز اجرای کشوری این طرح خبر داده؛ طرحی که در صورت تحقق، میتواند ساختار نظام سلامت کشور را دگرگون کند.
در همین راستا، معاون بهداشت وزارت بهداشت نیز اعلام کرده است که تاکنون ۴۵ دانشگاه علوم پزشکی آمادگی خود را برای اجرای برنامه پزشک خانواده اعلام کردهاند؛ هرچند ۱۴ دانشگاه همچنان وارد فاز اجرایی نشدهاند. اجرای مرحله نخست قرار است در روستاها و شهرهای زیر ۲۰ هزار نفر آغاز شود.
پیشینه برنامه پزشک خانواده در ایران
بهگفته دکتر ابراهیم نوری گوشکی، متخصص پزشکی خانواده، نخستین بار در دهه ۱۳۵۰ در استان آذربایجان شرقی ایده مراقبتهای اولیه مبتنی بر پزشک خانواده مطرح شد. این تجربه زمینهساز شکلگیری نظام شبکه بهداشت در دهه ۱۳۶۰ شد.
ورود رسمی پزشک خانواده به اسناد سیاستی کشور از سال ۱۳۸۱ آغاز شد و از سال ۱۳۸۴ اجرای آن در مناطق روستایی کلید خورد. نسخه شهری این طرح نیز از سال ۱۳۹۱ در فارس و مازندران بهصورت پایلوت آغاز شد.
اما همانگونه که تجربهها نشان دادهاند، اجرای موفق این برنامه نیازمند هماهنگی میان آموزش، منابع مالی و مشارکت مردم است.
چالشهای اصلی اجرای برنامه پزشک خانواده
بهرغم سابقه طولانی و اجرای آزمایشی چندباره، این طرح همچنان با مشکلات بنیادین روبهروست. مهمترین چالشها عبارتاند از:
۱. نبود ساختار رهبری یکپارچه در سطح ملی
چندپارگی مسئولیتها میان وزارت بهداشت، بیمهها و سایر سازمانها، روند اجرا را با سردرگمی مواجه کرده است. عدم وجود دبیرخانه سیاستگذاری فرادستگاهی سبب شده برنامه با هر تغییر مدیریتی دچار وقفه شود.
۲. مشکلات جدی تأمین مالی و پرداختها
سرانههای پرداختی با واقعیت اقتصادی کشور همخوانی ندارد و تأخیرهای مکرر پرداخت باعث کاهش انگیزه پزشکان شده است. همچنین فقدان قراردادهای شفاف بین بیمهها و ارائهدهندگان خدمت، فرآیند خرید خدمت را ناکارآمد کرده است.
۳. چالشهای نیروی انسانی و آموزش
نبود امنیت شغلی، بار کاری بالا و آموزش درمانمحور پزشکان، یکی از موانع جدی جذب و ماندگاری پزشکان خانواده است.
۴. موانع فرهنگی و اجتماعی
مردم همچنان تمایل به مراجعه مستقیم به متخصص دارند و نقش پزشک خانواده را بهعنوان «دروازهبان نظام سلامت» نمیشناسند. نبود کمپینهای آگاهیبخشی، مشارکت اجتماعی در این طرح را کاهش داده است.
۵. مشکلات فناوری اطلاعات و پرونده الکترونیک سلامت
سامانههای اطلاعاتی کشور هنوز کارآمد نیستند. پرونده الکترونیک سلامت با ناهماهنگیهای مدیریتی، ضعف زیرساخت و مشکلات فنی مواجه است.
وضعیت کنونی اجرای پزشک خانواده در کشور
با وجود تأکیدهای سیاستی و قانونی، هنوز فاصله زیادی تا استقرار کامل این برنامه در سطح ملی وجود دارد. پوشش برنامه همچنان محدود است و عمدتاً به روستاها و شهرهای کوچک محدود میشود. در کلانشهرهایی مانند تهران، فقدان زیرساختها، کمبود پزشک دورهدیده و نارسایی سامانههای اطلاعاتی، مانع اصلی بهشمار میرود.
ارزیابی پایلوت فارس و مازندران؛ موفقیت یا شکست؟
به گفته دکتر نوری گوشکی، این پایلوتها دستاوردهای مهمی مانند افزایش بیماریابی و مراقبت منظم بیماران داشتهاند؛ اما در عین حال با مشکلاتی چون:
-
تأمین مالی ناکافی
-
تأخیر در پرداختها
-
مشکلات نظام ارجاع
-
ضعف سامانههای اطلاعات سلامت
مواجه بودهاند. بنابراین نمیتوان آنها را الگوی کامل اجرای ملی دانست؛ اما میتوان از تجربههای آنها برای بازطراحی و اصلاح برنامه استفاده کرد.
زیرساختهای لازم برای اجرای کامل پزشک خانواده در کشور
برای اجرای سراسری و موفق این طرح ملی، چند محور اساسی باید بهطور همزمان تقویت شوند:
۱. حکمرانی واحد و پاسخگو در سطح ملی
تشکیل ستاد ملی پزشک خانواده با اختیارات اجرایی و نظام پایش شفاف ضروری است.
۲. تأمین مالی پایدار و قراردادهای سهجانبه شفاف
تعریف پرداختهای ترکیبی مبتنی بر عملکرد، هماهنگی کامل بیمهها و تضمین پرداخت بهموقع الزامی است.
۳. تقویت نیروی انسانی و بازآموزی گسترده
تربیت پزشک خانواده، امنیت شغلی و ایجاد تیم چندحرفهای با شرح وظایف مشخص باید در اولویت قرار گیرد.
۴. توسعه زیرساختهای فناوری اطلاعات و پرونده الکترونیک سلامت
یکپارچگی سامانهها، دسترسی ساده پزشکان و اتصال کامل سطح اول و دوم خدمات ضروری است.
۵. نوسازی مراکز خدمات جامع سلامت
فضاهای فیزیکی باید متناسب با تراکم جمعیت و استانداردهای روز بازسازی و تجهیز شوند.
نتیجهگیری
برنامه پزشک خانواده در ایران، علیرغم ظرفیت بالای ارتقای عدالت و کارآمدی در نظام سلامت، همچنان درگیر مشکلات ساختاری است. اجرای موفق آن نیازمند هماهنگی سیاستی، تأمین مالی پایدار، توانمندسازی نیروی انسانی، فرهنگسازی و تحول دیجیتال است. تا زمانی که این اجزا هماهنگ حرکت نکنند، این طرح ملی از مرحله آزمایشی فراتر نخواهد رفت.
