داروهای ADHD ممکن است به کودکان کمک کنند تمرکز کنند، نه با اصلاح مستقیم توجه، بلکه با «بیدار کردن مغز».
داروهای محرک مورد استفاده در درمان اختلال کمتوجهی–بیشفعالی (ADHD) احتمالاً نه با تقویت مستقیم سیستمهای توجه، بلکه با فعالسازی شبکههای بیداری و پاداش در مغز اثر میگذارند. اسکنهای مغزی نشان میدهد این داروها حتی میتوانند الگوهای مغزی مرتبط با کمخوابی را معکوس کنند. پژوهشگران هشدار میدهند که این یافتهها ممکن است تشخیص ADHD را پیچیده کند، بهویژه زمانی که مشکل اصلی کودک، کمبود خواب باشد.
داستان کامل
داروهای محرک تجویزی مانند ریتالین و آدرال بهطور گسترده برای درمان ADHD، بهویژه در کودکان، استفاده میشوند. در ایالات متحده حدود ۳٫۵ میلیون کودک ۳ تا ۱۷ ساله داروی ADHD مصرف میکنند؛ آماری که همزمان با افزایش تشخیص این اختلال رشد یافته است.
برای دههها تصور میشد این داروها مستقیماً نواحی مسئول توجه در مغز را تقویت میکنند. اما پژوهش جدیدی از دانشکده پزشکی دانشگاه واشنگتن در سنتلوئیس این دیدگاه را به چالش کشیده است.
این مطالعه به سرپرستی دکتر بنجامین کی و دکتر نیکو دوسنباخ نشان میدهد که داروهای ADHD عمدتاً روی سیستمهای پاداش و بیداری مغز اثر میگذارند، نه شبکههای کلاسیک توجه.
این پژوهش که در تاریخ ۲۴ دسامبر ۲۰۲۵ در مجله Cell منتشر شده، بیان میکند که این داروها با افزایش هوشیاری و علاقهمندی به انجام کارها، عملکرد کودکان را بهبود میبخشند. بهعبارت دیگر، تمرکز بهتر، نتیجهی جانبی بیدارتر و باانگیزهتر شدن مغز است.«ما نشان دادیم که بهبود توجه، نتیجهی ثانویهی افزایش بیداری و پاداشپذیر شدن فعالیتهاست، نه فعال شدن مستقیم سیستمهای توجه.»
— دکتر بنجامین کی
یافتههای تصویربرداری مغزی غیرمنتظره
پژوهشگران دادههای fMRI در حالت استراحت مربوط به ۵٬۷۹۵ کودک ۸ تا ۱۱ ساله از پروژه بزرگ ABCD را بررسی کردند.
کودکانی که در روز اسکن داروهای محرک مصرف کرده بودند، فعالیت بیشتری در نواحی مرتبط با:
-
بیداری و هوشیاری
-
پیشبینی پاداش
نشان دادند؛ در حالی که افزایش قابلتوجهی در شبکههای کلاسیک توجه دیده نشد.
تأیید نتایج در بزرگسالان
در آزمایشی جداگانه، ۵ بزرگسال سالم بدون ADHD قبل و بعد از مصرف داروی محرک اسکن شدند. نتایج کاملاً مشابه بود:
فعالسازی شبکههای پاداش و بیداری، نه شبکههای توجه.«این داروها مغز را از قبل پاداشدهی میکنند تا بتوانیم روی کارهای خستهکننده هم دوام بیاوریم.»
— دکتر دوسنباخ
ارتباط ADHD، خواب و عملکرد تحصیلی
در مطالعه ABCD:
-
کودکان ADHD که دارو مصرف میکردند، نمرات تحصیلی بهتری داشتند.
-
بیشترین سود در کودکان با علائم شدیدتر ADHD دیده شد.
-
در کودکانی که کمتر از ۹ ساعت خواب داشتند، دارو اثر کمخوابی را در اسکن مغزی و عملکرد شناختی خنثی میکرد.
اما در کودکان سالمی که خواب کافی داشتند، مصرف دارو بهبود معناداری ایجاد نکرد.
خطر پنهان: پنهانسازی کمخوابی
پژوهشگران هشدار میدهند که:
-
کمخوابی میتواند علائمی شبیه ADHD ایجاد کند
-
مصرف دارو ممکن است مشکل اصلی (کمبود خواب) را پنهان کند
-
آسیبهای بلندمدت کمخوابی همچنان باقی میماند«کمخوابی همیشه برای کودکان مضر است، حتی اگر دارو ظاهراً عملکرد را بهتر کند.»
— دکتر بنجامین کی
❓ پرسشهای بیپاسخ
محققان تأکید میکنند که هنوز باید:
-
اثرات بلندمدت داروهای ADHD بر مغز بررسی شود
-
مشخص شود آیا این داروها میتوانند جایگزین خواب کافی شوند یا خیر
-
خطرات جبران کمخوابی با دارو بهطور دقیق ارزیابی گردد
جمعبندی
این مطالعه نشان میدهد که داروهای ADHD بیش از آنکه تمرکز را اصلاح کنند، مغز را بیدار و باانگیزه میکنند. بنابراین، در تشخیص و درمان ADHD، توجه به کیفیت خواب کودکان به اندازه دارودرمانی اهمیت دارد.
منبع:ساینس دیلی
